Zwalczanie chwastów w truskawkach uprawianych w gruncie (Fragaria × ananassa)

Zwalczanie chwastów w uprawie polowej truskawek (Fragaria × ananassa) stanowi jedno z kluczowych zagadnień w integrowanej ochronie roślin. W warunkach klimatyczno-glebowych Polski problem ten ma szczególne znaczenie ze względu na ograniczoną pulę zarejestrowanych herbicydów do profesjonalnego zastosowania w tej uprawie. Chwasty konkurują z truskawkami o wodę, światło oraz składniki pokarmowe, co prowadzi do strat plonu nawet o 60–80%, zwłaszcza w pierwszym roku po założeniu plantacji. 
W artykule poruszono skuteczność oraz sposób działania trzech substancji czynnych dopuszczonych w Polsce: napropamidu, pendimetaliny i lenacylu. Dodatkowo omówiono różnice w wrażliwości odmian włoskich i pozostałych, technikę zabiegu, pH cieczy roboczej, twardość wody oraz parametry techniczne oprysku.

Biologia chwastów w uprawie truskawki

Do najczęściej występujących i najgroźniejszych chwastów w uprawach polowych truskawki (Fragaria × ananassa) należą: fiołek polny (Viola arvensis), gwiazdnica pospolita (Stellaria media), komosa biała (Chenopodium album), tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris), różne gatunki przetaczników (Veronica spp.), rdesty (Polygonum spp.) oraz chwastnica jednostronna (Echinochloa crus-galli). Są to gatunki zarówno jedno-, jak i dwuliścienne, które cechuje wysoka zdolność do szybkiego wzrostu i intensywnego wykorzystania zasobów środowiska w którym się rozwijają. Konkurując z truskawką o wodę, światło i składniki pokarmowe istotnie ograniczają ich rozwój, szczególnie w pierwszym roku po posadzeniu, kiedy system korzeniowy truskawek jest jeszcze słabo rozwinięty i bardzo podatny na stresy biotyczne oraz abiotyczne. Gatunki te, szczególnie w warunkach intensywnego zachwaszczenia, mogą prowadzić do znacznych strat produkcyjnych – w wielu naukowych badaniach wykazano, że w skrajnych przypadkach straty plonu mogą sięgać nawet 80 %, a jakość uzyskiwanych owoców ulega znacznemu pogorszeniu. Chwasty nie tylko ograniczają powierzchnię fotosyntetyczną roślin uprawnych poprzez zacienienie, ale także istotnie wpływają na mikroklimat dokoła roślin, sprzyjając nadmiernej wilgotności przy powierzchni gleby i zwiększając ryzyko infekcji patogenami grzybowymi i bakteryjnymi. Dodatkowo obecność chwastów w międzyrzędziach oraz bezpośrednio w rzędach utrudnia prowadzenie prac pielęgnacyjnych i zbiorów. W rezultacie nie tylko obniża się wydajność zbioru, ale również wzrasta udział owoców niespełniających standardów handlowych. 
Skuteczna kontrola chwastów we wczesnej fazie rozwoju plantacji jest zatem kluczowa dla zapewnienia zdrowego wzrostu i pełnego potencjału plonotwórczego roślin. Z tego względu zwalczanie dominujących gatunków chwastów powinno być priorytetem w integrowanych programach ochrony roślin, uwzględniając zarówno zabiegi prewencyjne, jak i bezpośrednie działania herbicydowe i mechaniczne.

Wybrane substancje aktywne do zwalczania chwastów dwuliściennych i ich działanie

Metamitron – to substancja czynna herbicydu stosowanego głównie do ochrony przed chwastami dwuliściennymi oraz niektórymi chwastami jednoliściennymi. Działa doglebowo i nalistnie, zakłócając fotosyntezę (blokada fotosystemu II). Podczas sporządzania mieszaniny zbiornikowej metamitron należy wlewać jako pierwszy składnik do zbiornika opryskiwacza napełnionego w połowie wodą. Następnie dodaje się kolejne środki ochrony roślin, cały czas mieszając, a na końcu uzupełnia wodą do pełnej objętości. Ciecz użytkową należy zużyć natychmiast po przygotowaniu – nie przechowywać. Optymalne pH cieczy roboczej powinno mieścić się w zakresie 5–7; nie zaleca się stosowania twardej wody bez kondycjonera. Metamitron dobrze miesza się z innymi herbicydami, jednak nie powinien być łączony z nawozami dolistnymi ani silnie kwaśnymi preparatami. Zabieg najlepiej wykonać przy temperaturze 10–20°C, unikając suszy, silnego słońca i przymrozków, które mogą powodować fitotoksyczność.

Napropamid – działa doglebowo, głównie na chwasty jedno- i niektóre dwuliścienne. Hamuje syntezę kwasów tłuszczowych, a tym samym rozwój kutykuli. Najlepsze efekty można uzyskać w dawkach 1,8–3,6 l/ha, stosując go zbiorach lub 3–4 miesiące po posadzeniu. Zalecana objętość cieczy roboczej wynosi 300 l/ha, przy pH w zakresie 5,5–6,5 i twardości poniżej 20 °dH. Działanie substancji wymaga wilgotnej, ale nie zbitej gleby – najlepiej po opadach.

Pendimetalina – działa poprzez hamowanie tworzenia mikrotubul i uniemożliwienie podziałów komórkowych. Jest skuteczna wobec chwastów jednoliściennych i wschodzących dwuliściennych. Stosowana w dawce 2,5–3,0 l/ha w warunkach chłodniejszych (5–15 °C) – jesienią po zbiorach lub wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji. pH cieczy powinno mieścić się w przedziale 5,5–6,5.

Lenacyl – jest środkiem kontaktowym i częściowo układowym pobieranym przez korzenie. Hamuje fotosyntezę poprzez blokowanie reakcji w chloroplastach. Stosowany w ilości 0,5–1,0 l/ha, co trzy trzy lata, w zabiegach doglebowych lub nalistnych. Widoczne efekty to chlorozy i nekrozy liści chwastów. Najlepsze rezultaty daje przy pH 6,0 i twardości <20 °dH.
 

Technika zabiegu i warunki aplikacji

Wszystkie dopuszczone do profesjonalnego stosowania herbicydy w uprawie truskawek wykazują optymalną skuteczność jedynie w ściśle określonych warunkach fizykochemicznych cieczy roboczej. Kluczowym parametrem wpływającym na efektywność działania substancji czynnych jest pH cieczy opryskowej, które powinno mieścić się w przedziale 5,5–6,5. Odchylenie od tych wartości, zwłaszcza w kierunku zasadowym (pH > 7), prowadzi do nieenzymatycznej hydrolizy herbicydu, co skutkuje jego szybszym rozkładem i znaczącym spadkiem aktywności biologicznej, a tym samym skuteczności zabiegu chwastobójczego. Bardzo istotna jest twardość wody używanej do przygotowania cieczy roboczej. Zawartość jonów wapnia (Ca²⁺) i magnezu (Mg²⁺) nie powinna przekraczać 20° niemieckich (°dH), ponieważ jony te wiążą się z cząsteczkami substancji czynnych, tworząc trudno rozpuszczalne kompleksy i ograniczając dostępność herbicydu dla rośliny docelowej. W związku z tym zaleca się wcześniejsze sprawdzenie jakości wody używanej w gospodarstwie, a w razie potrzeby jej kondycjonowanie poprzez zastosowanie regulatorów pH i zmiękczaczy. Aby zwiększyć skuteczność oprysku i poprawić przyleganie cieczy do powierzchni gleby oraz ewentualnie liści (w przypadku aplikacji nalistnej), rekomendowane jest stosowanie adiuwantów, szczególnie takich, które poprawiają zwilżalność, zwiększają retencję oraz ograniczają znoszenie cieczy.

Zabiegi herbicydowe powinny być wykonywane w warunkach sprzyjających absorpcji i transporcie substancji aktywnej. Optymalna temperatura powietrza i gleby w momencie aplikacji powinna mieścić się w przedziale 5–18 °C, co zapewnia właściwy metabolizm zarówno chwastów, jak i rośliny uprawnej, a jednocześnie ogranicza ryzyko szybkiego parowania lub degradacji herbicydu. Dodatkowo zabieg należy przeprowadzać przy niskim nasłonecznieniu (np. wczesnym rankiem lub późnym popołudniem) oraz umiarkowanym wietrze o prędkości nieprzekraczającej 2,5 m/s, co minimalizuje zjawisko znoszenia cieczy i zwiększa precyzję aplikacji. Od strony technicznej, efektywność oprysku zależy także od zastosowanego sprzętu. Rekomenduje się używanie rozpylaczy średniokroplistych, które równomiernie pokrywają liście roślin i/lub glebę. Belka opryskowa powinna być ustawiona na wysokości nie większej niż 50 cm nad powierzchnią gleby, aby ograniczyć znoszenie i zapewnić równomierny rozkład substancji czynnej. Ciśnienie robocze powinno wynosić 2–3 bara, co sprzyja tworzeniu kropel o odpowiedniej średnicy, nieprzenikających zbyt głęboko do gleby, a jednocześnie nie odparowujących zbyt szybko. Objętość cieczy opryskowej powinna się mieścić w przedziale 200–300 l/ha, co pozwala na dokładne pokrycie gleby bez nadmiernego zużycia środka ochrony roślin. 

Co istotne, po wykonaniu oprysku nie powinny wystąpić opady atmosferyczne przez minimum 4 – 6 godzin, aby uniknąć zmycia substancji czynnej z powierzchni gleby lub liści i tym samym nie doprowadzić do zmniejszenia skuteczności zabiegu. Warunki pogodowe przed i po aplikacji herbicydów mają zatem fundamentalne znaczenie w planowaniu terminów ochrony chemicznej i muszą być dokładnie monitorowane.
 

Wrażliwość odmian truskawek oraz strategia integrowania i rotacji herbicydów w ich ochronie

Odmiany włoskie (np. Clery, Joly, Alba) charakteryzują się większą wrażliwością na fitotoksyczność herbicydów, zwłaszcza przy wczesnym zastosowaniu lub nieodpowiednich warunkach. Optymalna strategia obejmuje pojedynczy zabieg jesienny po zbiorach, przy temperaturze <10 °C i minimum 3 – 4 miesiącach od posadzenia. Odmiany mniej wrażliwe, takie jak Elsanta, Florence czy Roxana, mogą być traktowane dwoma zabiegami: jesiennym (np. pendimetalina, napropamid) oraz wiosennym (np. lenacyl). Rotacja substancji aktywnych ogranicza rozwój odporności chwastów. Optymalna ochrona opiera się na rotacji substancji czynnych oraz integrowaniu metod mechanicznych i agrotechnicznych (np. ściółkowanie, międzyplony). Utrzymywanie wilgotności gleby, odpowiednie parametry cieczy roboczej oraz monitorowanie faz fenologicznych chwastów (BBCH) pozwalają ograniczyć liczbę zabiegów. Zabiegi herbicydowe muszą być wykonywane przez osoby z kwalifikacjami, z użyciem środków ochrony osobistej: kombinezonu, rękawic, masek i okularów. Należy przestrzegać stref buforowych i unikać rozprysku na sąsiednie uprawy i zbiorniki wodne. Niektóre substancje, jak lenacyl, mają ograniczenia co do częstotliwości użycia (raz na 3 lata). Po aplikacji nie należy uprawiać gleby głębiej niż 3 cm, aby nie przemieścić substancji do niższych warstw.
 

Wnioski

Zwalczanie chwastów w uprawach truskawek wymaga zastosowania precyzyjnie dobranych środków ochrony roślin oraz dostosowania strategii do odmiany, warunków środowiskowych i typu zachwaszczenia. Najskuteczniejszym podejściem jest integrowanie metod chemicznych z mechanicznymi i agrotechnicznymi, przy zachowaniu wysokich standardów bezpieczeństwa i zgodności z IPM. Poprawne stosowanie herbicydów, właściwe parametry cieczy i technologii aplikacji pozwala zminimalizować straty plonu, poprawić jakość owoców oraz zmniejszyć presję środowiskową.